خانى به دار السلطنهء تاشكند نهضت نزول فرمودند . در آن ايام عالىجناب سيادت‌مآب نقابت‌پناه سعادت دستگاه قدوة آل طاها و ياسين زبدة دودمان سيد المرسلين سيد شمس الدين محمد كورتى مد ظله العالى از ولايت اخسى به تاشكند تشريف آورده بودند . بعد از اداى صلوة جمعه در صفهء مدرسهء عليهء خواجه عبيد اللهى قدس اللّه روحه و زاد فى الغرف [ الفراديس ] فتوحه ، كه جميع اكابر و اعالى و اهالى و اشراف [ و اعراف ] و علما و فضلا جمع بودند ، عالىجناب [ معالى انتساب افاضت شعار افادت آثار قدوة العلماء الكاملين صفوت البلغاء المجتهدين حاوى فصول العلم من البدايت الى النهاية جامع فنون الفضايل و الحكم بحسن الاجتهاد و الكفاية ] مولانا عبد الغفار از علم كلام مسأله وجود را در ميان انداختند و فرمودند كه : شيخ محيى الدين « 1 » « * » و شيخ علاء الدوله سمنانى و عين القضاة همدانى و جمهور مشايخ كبار برآنند كه : ممكنات معدوم صرفند ( 59 b ) و از حيز عدم قدم به فضاى وجود ننهاده‌اند . و كلام شيخ محيى الدين « * » است كه : ما شمّ الممكن رايحة الوجود اصلا . سيد شمس الدين محمد فرمودند كه : اين سخن مؤوّل است ؛ معنى سخن اين است كه ممكنات را وجود مستمرى نيست ، بلكه نو به نو موجود مىشوند و باز معدوم مىگردند ؛ كما قال اللّه تعالى بَلْ هُمْ فِي لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ « 2 » ، و اگر به اين معنى نباشد لازم مىآيد كه قايل نباشيم به وجود بسيارى از ممكنات كه اعتقاد به وجود ايشان از جملهء ضروريات دين است ، مثل اعتقاد به وجود محمد عليه السّلام مثلا . مولانا عبد الغفار فرمودند كه : اين سخن بر ظاهر خود راست است ، اما اين را فهم ديگر مىبايد . القصه سخن به طعن و تشنيع كشيد و به تعرض انجاميد و مدت مديد اين مبحث در ميان بود و

--> ( 1 ) - T : محى الدين اعرابى ( 2 ) - قرآن سوره 50 آيه 15 . ( * ) س 10 و 13 : محى الدين